(५) तोरकिनः उपल्लो मुस्ताङको हराएर जाने अवस्थाको गाउँ

- जबजब मान्छे हुर्किंदै जान्छ , तबतब खुशीहरु छुट्दै जान्छन् , खुशीलाई बालखै छाडेर मान्छे बुढो हुंदोरहेछ । ( पृ ४०)
- नजिक भएर जति प्रस्ट हुन्छ , उति बिझाउन खोज्दा रहेछन् कति कुराहरू । (पृ ६८)
- पग्लिनु भनेको बाटो तय गर्नु मात्र होइन रहेछ , सिद्दिनु पनि रहेछ , रित्तिनु पनि रहेछ । (पृ ७५)
- मान्छेको मन: खुसीमा समय बगेको पत्तै नहुने , तर प्रतीक्षामा आँखा अल्झाएर बाटोको सास छामिरहन मनलाग्ने ! (पृ १३०)
- जिन्दगीको बाटो घाटमा गएर टुङ्गिन्छ भने बाटोको बाटो कहाँ गएर टुङ्गिन्छ होला ? (पृ १८०)
- दु:खहरुको कुनै योग्यता कायम हुंदो हो त , संघर्षहरुको कुनै प्रमाणपत्र हुंदो हो त कति धेरै हासिल गरिसकेको थियो छेवाङले , तर ... (पृ १८८)
- जिन्दगीका हरेक कुरामा सन्तुलन मिल्नुपर्ने रहेछ , अलिकति सन्तुलन मिलेन भने कतिखेर कहाँ दुर्घटनामा पर्छ , थाहा हुंदैन । (पृ २०४)
- सपना भनेको जिजीविषा रहेछ र त सपनाले कहाँकहाँ डोर्‍याउँछन । (पृ २१२)
- गाउँ ता मानिसहारु बासे पो सुन्दार देखिन्छ , जाब मानिस नै बास्देन, गाउँ मार्छ, गाउँले सास फेर्न बिर्सिन्छ ।(पृ २६८)
- आफ्ना इन्द्रियलाई नियन्त्रणमा राख्न सकेन भने त मानिस अनेक मुखुण्डोभित्र असली चेहरा लुकाएर बांचेको हुन्छ । (पृ १७८)
- कहिलेकाही त लाग्छ यो हिरासत र जेल भन्ने ठाउँ जीवनमा एकपटक जानैपर्ने ठाउँ रहेछ , जसबाट मानिसले कानुनी रुपमा जिन्दगी बुझ्दोरहेछ । (पृ२९६)
- रुनलाई उमेरले छेक्दोरहेनछ, ... अथाह पिडाको भवसागरमा डुबेपछि आँसु त यसै आइजाँदोरहेछ । (पृ ३०४)

यी र यस्तै यस्तै सयौं हरफहरुमा डुबुल्की मार्दै उपल्लो मुस्ताङको चराङ गाउको सेरोफेरोमा शाब्दिक भ्रमण गरिरहँदा कयौं पटक सोच्न वाध्य पार्ने तोरकीन शालिग्राम जस्तै बनेको छ । एउटा पत्थर सालिग्राम बन्न खाने हण्डर र ठक्करको व्यथा सामान्य मानव मनले मनन गर्न नसके झैं छेवाङले `छेवाङ´भएर बाँच्न र बाँचिरहन भोगेको जीवनका आरोह भन्दा अवरोहका पाइलाहरु पछ्याइरहँदा कति बेला अंश्रुग्रन्थिले ढिकाहरुलाई गालाहुदै मराङ नदिको बहावमा मिसाउँछन, पत्तै नहुनु तोरकीनको अर्को बिशेषता हो ।

त्यसपछि ?
त्यसपछि केहि हरफहरु तोरकीनले आफैं फुराइदियो ।
* पात्र परिचय सहित विश्लेषणात्मक निबन्ध शैलीमा उपल्लो मुस्ताङको भू-सांस्कृतिक बर्णन , बर्णमालाका अक्षरहरुको आपसी एकताका प्रतीक छन ।
* एउटा बच्चाको जन्मस्थलमा उसको जीवनसँग जोडिएका सपना, इच्छा आकांक्षा मात्र होइन आफन्त र नातागोता समेतलाई पुग्ने गरीका सपनाहरू तरेली खेल्छन् , तर ती सपनाहरूको मुख्य शत्रु गरीबी आफैं गरीब भएपछि सायद सपनाहरू सपनामै सिमित हुन्छन् ।
* जम्नु भन्दा पग्लनु नै उचित हुन्छ , किनकि पग्लिएपछी बग्नुपर्छ , बग्नलाई बाटो बनाउनुपर्छ , आफैं बनाएको बाटो सायद सबैले मिहिनेत गरेर असल नै बनाउँछन ।
* ल्हो समुदायको सामुदायिकता, भाषा , संस्कार जीवनशैलीको सुन्दर मालाले आफैं चराङको बासिन्दा भएको अनुभुति हुन्छ ।
* गुरु पद्मसम्भव र ऊनीसंग जोदिएका उच्च हिमाली भेगका नामाकरण सम्मका मिथकमा रमाउनु उपन्यासको अर्को गतिलो पाटो हो , जसभित्र गहकिलो अध्ययनको दर्पण भेटिन्छ ।
* जसरी खाँबोले घर थाम्छ, त्यसरी नै छोरी भनेकी पनि घरको मूल खाँबो हुन, बिबाह हुनुअघि माइती घरकी, बिबाह पश्चात् पोइली घरकी ।
* हराउनु पनि एक क्रान्ति नै हो, बन्दुकको भन्दापनि शक्तिशाली क्रान्ति किनकि हराउनु भनेको सक्किनु मात्र होइन , अर्को नयाँ सुरुवात हुनुपनि हो ।
* त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा समेत हुनेखाने र हुँदा खानेहरुको विभेद छ, रहरले उड्ने हरुका आफन्ताहरु तँछाडमछाड गर्दै बिदाइका हात हल्लाइरहन्छन , सायद उडने मानिस फर्किँदा कुनै न कुनै महंगो उपहारको आशामा । तर बाध्यताले बिदेशीनेहरुका आफन्त त गाउँमा (चराङमा) नै छन , जसले उड्ने मान्छे उडे न उडेको खबर सम्म पाउन्नन ।

अर्कोपाटोबाट हेर्ने हो भने तोरकीन उपल्लो मुस्ताङको भाषा , कला, संकृति , जन्मदेखि मृत्य संस्कार सम्मका अनौठा प्रचलनहरुको समिश्रण हो , जसले उपन्यासलाई संस्कृति अध्ययनको एउटा गतिलो स्रोत बनाएको छ । आख्यानमा बिश्लेशणामक्ता थपिएकोले भौतिक रूपमा उच्च हिमाली क्षेत्रको भ्रमण गर्न संभावना नहुनेहरुले शाब्दिक भ्रमण गर्न सक्छन् , यसबाट केहि दिनको अवलोकन भ्रमण भन्दा सयौं गुणा बडी संज्ञानको तह बढाउनेछ ।

दुइजना साथीको मित्रता , त्याग र सहयोगीपनामा समयको प्रभाव वा जीवन भोगाइका अवयबले निम्त्याउने वियोगान्तका परिघटना अकाट्य लाग्छन् । मानिसलाई समयले अथवा समयले मानिसलाई ? कसले किन परिवर्तन गर्छ ? निरुत्तरित प्रश्न हुन । कमाउने र रमाउने आशामा सिद्दिदै गएका परिवारहरु, समाज र गाउँहरु कहिले पुर्ववत रुपमा फर्किने हुन कसैले भन्न सक्ने अवस्था छैन । रित्तिदै गएका बस्ती र सेता हिमाल , कालापत्थरमा परिणत हुँदा निम्तिन सक्ने दुस्परिणाम दर्शाउनु उपन्यासको अर्को पाटो हो ।

चालिसको अन्त देखि शुरु भएर दरबार हत्याकाण्डको समयमा मध्याह्न हुँदै एक्काइस सयको पुर्वादमा टुंगिएको मुल कथामा धेरै उपकथाहरु छैनन् जसले पठनलाई सलल बग्न सहज बनाएको छ । केहि पौराणिक कथा र मिथकको समायोजनले भने अझ मिठास थपेको देखिन्छ । पछिल्लो खण्डमा राखिएको भविष्यतकालको बर्णन नै नभएको भएपनि मुख्यपात्रको चारित्कारितामा खास फरक नपार्ने अनुभव हुनआउँछ । उपन्यासमा प्रयोग भएको उच्च हिमाल क्षेत्रमा बसोबास गर्ने समुदायले प्रयोग गर्ने भाषिक लवजले यथार्थमा टेकेको देखिन्छ ।

समग्रमा , हराउनु भनेको सक्किनु मात्र होइन, फरक रुपमा नवप्रादुर्भाव हुनु पनि हो, तथापि उक्त प्रादुर्भावले मौलिकता बचाउँछ कि बचाउन्न भन्ने प्रश्न चाहिँ अर्को निरुत्तरित नै देखिन्छ । आख्यानसँग रमाउँदै फरक समाज र संकृतिलाई अपनत्व बनाउन सफल बन्ने छ, तोरकीन ।

- २०८२ असोज ०६ , दमक ।