(९) यो झापालीको नजरमा `त्यो झापा´

`इतिहास बखान नभै , संबंधित कालखण्डका व्यक्तित्वहरूको बयान हो´ भन्ने मुल मर्मलाई आत्मसात गर्दै झापाका अग्रज पत्रकार एवं इतिहास खोतल्न खप्पिस लेखक , तीर्थ सिग्देलद्वारा लेखिएको पछिल्लो अनुसन्धानात्मक ऐतिहासिक कृति हो - त्यो झापा । `औलोको प्रकोप , बसाइँसराइ र भुमिसुधार´ उप शिर्षक राखेर पुस्तकाकार दिइएको यो गैर आख्यान कृति हो । `झापा´ शब्दको शाब्दिक अर्थदेखि शुरु भएको यो पुस्तकले नेपालको प्रशासनिक बिभाजन इतिहासको ३६औं जिल्ला , झापा बनेको तथ्यबाट आफुलाई पाठकसामु प्रस्तुत गरेको छ । त्यो झापाका मुख्य आदिवासी (सन्थाल, किसान , मेचे, राजवंशी , गनगाई , ताजपुरिया , धिमाल आदि) हरुको तत्कालीन जीवनशैली र जीवनस्तरको चर्चा-परिचर्चा गर्न लेखकले निकै मिहिनेत गरेको देखिन्छ । साथसाथै उनीहरुको बुद्धिमानी जीवनशैलीमा तत्कालीन पहाडबाट आप्रवासन हुनेहरूको विवेकशील प्रभाव र अन्तरसम्बन्धको बुनाइले कसरी आदिवासीहरूको जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्यायो र उनीहरू कसरी क्रमशः आर्थिक रुपमा सवलबाट कमजोर हुँदै गए भन्ने जल्दोबल्दो अनुसंधान मूलक बिषयमा समेत सिग्देल घोत्लिएपछि बनेको छ - त्यो झापा ।

वर्तमान भनेको इतिहासको उपज हो । यसको अर्थ यो पनि होइन कि प्राचीन इतिहास नै सर्वोच्च इतिहास हो । वर्तमानको प्रत्यक्ष संबन्ध भनेको भर्खरै (४०/५०) बर्षको आसपासका घटना/परिघटनाहरूमा अन्तरसम्बन्धित हुन्छ । यही यथार्थमा टेकेर लेखिएको `त्यो झापा ´ , प्रथम दृष्टिकोणले बोलिएका वाक्यहरुको संगालो हो ।लामो समय पत्रकारिताको माध्यमबाट खोजमूलक सामाग्री पस्किन खप्पिस सिग्देलले अन्तर्वार्ता प्रकाशनकै परिस्कृत शैलीमा पुस्तक प्रकाशन गर्नु नेपाली गैर आख्यान लेखनमा एउटा नौलो अभ्यास समेत देखिएको छ ।

बेलाको पल्लो किराँत र लिम्बुवान तथा बिजयपुरको इतिहाससंग तत्कालीन अवस्थामा झापाको कस्तो अन्तरसंबन्ध थियो भन्ने कुरामा लेखकले जानकारहरुबाट सकेसम्म खोतल्न सफल भएको देखिन्छ । उल्लेखित राज्यहरु नेपाल एकीकरण अभियानमा समाहित भएपश्चात खासगरी हालको झापा क्षेत्रमा कस्तो राजनीतिक प्रभाव रह्यो भन्ने तर्फ विशेष बयान दिंदै पुस्तकले हाल आएर `महेन्द्रवादी राष्ट्रवाद´ नामले राजनीति अवधारणा लिएको राज्यको नीतिको तत्कालीन आवश्यकता र बस्तुनिष्ठ अन्तर्यको मसिनो विश्लेषण गर्नु अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो हो ।

तत्कालीन झापाको कर प्रणाली र जमिन्दारी प्रथाको चिरोफारो गर्दै पुस्तकले खासगरी राणा शासनको समयमा नेपालका उर्वर भुमिमा हुने गरेको असमान कर प्रणालीको बस्तुनिष्ठ बयान दिएको देखिन्छ । साथसाथै उक्त कर प्रणालीले आजित भई कतिपय जमिनदार र किसान समेत बसाइँसराइको अवस्थामा पुग्नुपरेको कुरा , बयान पढ्दै जाँदा भेटिने तथ्य हुन । यसबाट तत्कालीन झापामा आप्रवासन मात्र नभै विप्रवासन समेत थियो भन्ने तथ्य उजागर गर्छ ।

हालको झापाको खासगरी माइ पश्चिम भनेर चिनिने भुभागमा राज्यको नजर तुलनात्मक कम परेको कारण समेत घुमाउरो रूपमा खोतल्ने प्रयास भएकोछ । यो कुराको पुष्टि तत्कालीन अवस्थामा मेची राजमार्ग निर्माण गर्न रेखाङ्कनको सवालमा भएका रस्साकस्सीका राजनीतिको चिरफारबाट प्रष्ट हुन्छ । यतिमात्र नभै, हालको दमक-चिसापानी (फाल्गुनन्द) कच्ची राजमार्गलाइ उतिबेला नै मेची राजमार्गको रुपमा निर्माण गर्न पदम सुन्दर लावतीले लिएको अडान र उक्त अडान निस्तेज पार्न पहुँचवालाहरुको बोलवालाको वेलिविस्तार समेतलाई पुस्तकले समेट्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।

राजवंशी भाषामा `बाडी´शब्दसँग जोडिएका ठाउँका नामहरु(बालुबाडी, धुलाबाडी/बारी, जात्रुबाडी, चैतुबारी/बाडी आदि)को ऐतिहासिक पृष्ठभुमि तथा झापाका प्रमुख ठाउँहरु(शिवगन्ज, राजघाट, राजगढ, सैनिक मोड, बिर्ता बजार , भद्रपुर आदि)को मसिनो इतिहास खोतलेको यो पुस्तकमा हालका झापालीहरुले आफू बसिरहेको ठाउँको नामाकरणको इतिहास बुझ्न सक्नेछन् ।

त्यो (आधुनिक) झापा निर्माणका प्रत्यक्ष ३२+२=३४(२ जना आसाममा बसोबास गरिरहेका र झापासँग परोक्ष रुपमा जोडिएका)जना हिस्सेदारहरूको बयानलाई जस्ताको तस्तै उतारिएको यो पुस्तकले प्राचीन झापाको संभव भएसम्मको चित्रण गर्दै यो(उत्तर आधुनिक) झापा निर्माणसम्मको अबिराम यात्रामा भएका खासगरी पुस्तकको उपशिर्षकका अवयबहरुलाई उतारेको देखिन्छ । उल्लेखित ३४ जनाको बयानका आधारमा रहेर वर्तमान झापा निर्माणका सयौं व्यक्तिहरुको प्रत्यक्ष योगदानको बिश्लेषणात्मक दस्तावेजको रुपमा आएको यो पुस्तक संग्रहणीय पुस्तक हो । एउटै क्षेत्रमा बसोबास गर्ने लगभग समान उमेर र अनुभवका व्यक्तित्वलाई सारथी बनाएर बकपत्र शैलीमा तयार भएको कारणले गर्दा पुस्तकमा कतिपय ऐतिहासिक घटना क्रमहरू( २००७ सालको क्रान्ति , तत्कालीन पहाडको लिम्बुवान बिद्रोह र यसबाट पहाडे आर्यन समुदाय बसाइँसराइको चपेटामा परेको परिघटना, मोरङबाट झापाको स्वतन्त्रता , झापा बजारबाट भद्रपुर/चन्द्रगढी सदरमुकामको स्थानान्तरण, भुमिसुधार अभियानको अन्तर्य आदि) कुराहरू दोहोरिएको भेटिन्छ दस्तावेजमुलक पुस्तक भएकोले आगामी संस्करणमा उल्लेखित त्रुटिहरु अझै मसिनो गरी संपादन गर्न सके किताब थप परिमार्जित र परिस्कृत हुने देखिन्छ ।

पटकपटक उपशिर्षक केन्द्रित बयानमा उद्देलित भएपनि उल्लेखित समयकाल र यस बिचमा , देशमा भएका राजनीति घटनाक्रम र तिनीहरूमा तत्कालीन झापालीहरुको भुमिका र योगदानलाई समेत छोटकरीमा बुझ्न यो पुस्तक एक सारथी बन्नपुगेकोछ । यसैगरी झापाको शैक्षिक उन्न्यनमा खासगरी तत्कालीन अवस्थामा तेह्रथुम आसपासबाट बसाइँ सरी आउने पहाडी मुलका मानिसहरूको योगदानको यथेष्ठ चर्चा समेत पुस्तकले बटुलेको देखिन्छ । इतिहासमा नलेखुन्जेल कुनै चीजबीज , घटना , ब्यक्ति या पद्धतिको महत्त्व नहुने यथार्थमा आधारित यो पुस्तक त्यस्ता पाठकको पाठ्यसामग्री हो, जो वर्तमानलाई विगतको उपज मान्दछन ।

मिडिया रिसर्च सेन्टरबाट प्रकाशित यस पुस्तकको मुल्य नेपाली रुपैयाँ ६१५.०० रहेकोछ भने यसमा २९६ पठनिय पृष्ठ रहेकाछन ।

२०८२ कार्तिक २१ साहित्य पोष्ट