(१०) फातसुङ : सपना समेत सहिद भएको कथा

`मान्छेका वरिपरि तीन किसिमका मान्छे हुन्छन् । कोहि पात जस्ता हुन्छन् , हावा आए उडेर गइदिन्छन । कोहि हाँगा जस्ता हुन्छन् , हुन्डरीमा भाँच्चिइदिन्छन । कोहि जरा जस्ता हुन्छन् , जसले जस्तै हावाहुन्डरीमा पनि उभिन सिकाइरहन्छन ।´

पहिला दोश्रो त्यसपछि पहिलो प्राथमिकता क्रममा छुदेन काविमोसंग आख्यानमुर्त भेटघाट गर्ने सिलसिलामा , उपन्यासको भुमिका मै लेखक स्वयंले उजागर गरेको उक्त अनुच्छेद फातसुङ पढेर सकिन्जेल हर क्षण दिमागमा घुमिरह्यो । सन २०१८ मै प्रकाशित भएता अनि उरमालको मदन पुरस्कार यात्रा पछि पढिनुपर्ने लेखकको सुचीमा परेका रैथाने कथाका खप्पिस लेखक काविमोको फातसुङ बल्ल पढ्ने समय मिल्यो ।

फातसुङ´ अर्थात् `माटोको कथा´। उपन्यासको नामाकरणले नै राजनीतिक उपन्यासको गन्ध दिएको फातसुङ एउटा यस्तो सामाजिक राजनीतिक उपन्यास हो जसले अङ्ग्रेजको आगमन सँगै मासिएको मेची वारी-पारी बसोबास गरिरहेका लाप्चेहरूको भाषा , संकृति , र आफ्नो पहिचानको आन्दोलनको कथाका थुङ्गाहरुलाई सुन्दर मालामा बुनेको छ ।

`फातसुङ´ नै उप शिर्षकमा शुरु भएको यो उपन्यासको पहिलो च्यापटरले नै सोच्न वाध्य बनाउँँछ - प्राकृतिक बिपत्ति पनि राजनीतिको सिकार बन्न सक्छ ? कसैले बिपत्तिमा ज्यान गुमाए पनि राज्यको नजरमा ऊ किन मर्दैन - किनकि राज्य क्षतिपूर्ति दिन नपरोस् भन्छ । अर्कोतर्फ , कुनै पनि परिवारमा आर्थिक रुपमा सवल मानिसको मृत्यु केवल मृत्यु मात्र होइन उक्त परिवारको सर्वस्व जानु पनि हो भन्ने स्वउत्तरित प्रश्न र गहिरो मानवीय समवेदनशीलको उजागर गर्दै उपन्यास सलल बग्छ -टिस्टा जस्तै ।

उपन्यासको प्रारब्धमै खोतलिएको साइँला बाजेको उपकथाले कसरी खासगरी मेची पारीका सुदूर गाउँमा बस्ने आदिवासीहरुले खानपिनको स्वरुपमा जमिनदारबाट जमिनस्याहारमा परिणत भए भन्ने यथार्थका वरिपरि पस्ने प्रयास गरेको देखिन्छ , जसभित्र मानिसले किन सपना चाहिँ देख्नैपर्छ भन्ने मुल कथालाई अघि बढाइएको देखिन्छ । यसैगरी , आर्थिक बिपन्नताले पिरोलिएको समाजमा राजनीतिक बिचारको खेती सहजै सपृन्छ भन्ने गोप्य राजनीतिक सिद्धान्तको लाक्षणिक बयान गर्न काविमोले तत्कालीन समयमा कालिङ्पोङ र दार्जिलिङ आसपासमा भएको गोर्खा राष्ट्रिय मुक्ति मोर्च(गोरामुमो)को संगठन बिस्तारको क्रममा भएक घटना/परिघटनाको मसिनो ब्याख्याबाट प्रष्ट पारेका छन । पानी धारा र संविधानको धाराको फरक समेत छुट्याउन नसक्ने मानिस समेत राजनीतिक आन्दोलनको भेलमा होमिएका हुन्छन् भन्ने कुरा उपन्यासको यो वाक्यांशले प्रष्ट पार्छ । `` बजारमा धारा १४४ लागेको छ रे , पानीको दु:ख त हामीलाई पनि उस्तै हो ...´ बोजुले खोक्दै भनिन ।´ (पृ ४५) `सुर्यले मनमनै सोधे , ``यो धारा १४४ भनेको पानीकै धारा हो र भन्या ?´´(पृ ४५) ।

तत्कालीन गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनको जगमा लेखिएको भएता पनि फातसुङले वर्तमान नेपाली राजनीति भित्रको छिचिर्‍याइँ-फोहोर्‍याइँँको मापदण्ड कायम राखेर विश्लेशणात्मक टिप्पणी गरेकोछ । खासगरी भुमिगत स्वरुपको राजनीतिमा इमानदारीता संगै कलंकित पात्रहरू समेत हुन्छन् जसले स्वार्थमा लिप्त भएर आस्था र सपनामा लात हान्छ्न । `कोही स्यार्पीलाई ठेगाना दिने आन्दोलनकारी छ । कोही एनबीको दलाली गर्नेहरू छन । अब हामीले कसको विश्वास गर्ने ? (पृ. १२४) ।´

साहित्य जहिले पढे पनि कुनै न कुनै स्वरुपमा सान्दर्भिक नै हुन्छ । `तीन दिन । पूरा तीन दिनपछि पानी रोकियो । बर्षा रोकिदैमा के हुन्थ्यो र ? त्यसपछि अर्को बित्यास शुरु भयो । आकाशको पानीले जसजसलाई बगाएन , तीतीलाई छान्दै बगाउन थाल्यो, आँखाको पानीले (पृ. ६१) ।´ यी हरफले ठ्याक्कै आख्यानमै देखाए झैं गतबर्ष र यसपालिको बेमौसमी झरी र त्यसले निम्त्याएको बित्यासको याद दिलायो नै । त्यतिमात्र नभै सन १९६८ अर्थात् बि. स. २०२५ सालको असोजमा नेपालको पुर्वी भुभाग र कर्साङ , दार्जीलिङ क्षेत्रमा आएको बिनासकारी बाढी-पहिरोको बर्णन समेतलाई फातसुङले छोटकरीमा समेटेकोछ ।

पढ्दै जाँदा लाछिरिङ्ले खोतलेको मेची पारीका ठाउँका नामाकरणसंग जोडिएका लेप्चा भाषाका शब्द र अर्थ निकै चाखलाग्दा र ज्ञानवर्दक छन । `खासमा यो पेसोक होइन नि , पोजोक हो पोजोक । लेप्चा भाषामा जंगल भनेको नि । अन्त त्यो टिस्टा पनि होइन । खासैमा चाहि थि सथा हो क्या त । खरसाङ भनेको चाहिं सेतो सुनाखरीको फूल हो क्या त । (पृ. ६५) ।´

राजनीतिक आस्थाकै आधारमा घर-परिवार सब थोक सिद्दिएको साथै जतिसुकै कठोर राजनीतिक आदर्श बोकेको किन नहोस् , मानिसमा कोमल हृदय पनि हुन्छ भन्ने मनोबैज्ञानिक अभिव्यक्ति दिन पनि उपन्यासकार पछि परेका छैनन् । नोर्देन र रिपपन्दी बिचको प्रेम देखाउन लेखिएका यी वाक्यांश यसको यथेष्ट प्रमाण हुन । `धारा ७ छापिंदै गर्दा हो , रिपपन्दी र ऊ बिच मनको सन्धि भएको । ... छुन नपाएको सपना र बोल्न नपाएको प्रेम कहिल्यै मर्दैन (पृ. ९०) ।´ साथै , सुर्य र पुनम बिचको अव्यक्त प्रेमको परिचर्चाले समेत उल्लेखित कुरामा प्रष्ट्याइँ गर्छ । `सुर्यले बम भुले । सिआरपिएफ भुले । भत्काउनुपर्ने पुल भुले । पुनमको आँखाको डिलमा आफ्नो आँखाको डिल राखे र मनमनै नयाँ पुल जोडे (पृ. ९९) ।´ अविरल राजनीति चलि रहेपनि मानिसमा रहेको प्रेम संगसगै नै यात्रा गरिरहन्छ ।

ईमानको राजनीति गर्नेहरू कसरी आर्थिक र पारिवारिक रुपमा छिन्नभिन्न हुन्छन् भन्ने कुरा , सहिद रामप्रसाद तामाङको कथाले प्रष्ट मात्रै पार्दन कि राजनीति भित्र हुने गुट , उपगुट तथा यौन शोषण हुने कारण र परिस्थिति समेतको परिसूचन गर्छ ।

समग्रमा , मित्रता , राजनीति , प्रेम , समाज , पहिचान , र सपनाको कथा हो - फातसुङ । हरेक उप-शिर्षक काव्यिक शब्दावलीको मालाबाट शुरू हुने यो उपन्यास मेची पारी बोलिने ठेट नेपाली भाषामा लेखिएको सशक्त कृति हो । सरल भाषाशैलीमा रम्दै अघि बढ्ने आख्यानप्रेमीको नजरमा पर्ने फातसुङ फाइन पृन्ट्सले नेपाली बजारमा ल्याएको छ भने यसमा १५० पृष्ठ छ्न , जसको बजार मुल्य नेपाली रूपैयाँ ३००/- तोकिएकोछ ।

- २०८२ कार्तिक २६ , धरान ।